Urazy głowy są bardzo częste i bywają róż­nego rodzaju od lekkiego zranienia skóry, przez wstrząśnienia mózgu i otwarte złama­nia pokrywy czaszki, aż do ciężkich uszko­dzeń tkanki mózgowej. Rozległość i zakres widocznego zranienia powłok zwykle nie wskazują na stopień uszkodzenia struktur anatomicznych położo­nych głębiej. Przykładem tego są zranienia skóry i tkanek miękkich, którym nieodmiennie towarzyszy obfite krwawienie, jednak wię­kszość to zranienia lekkie i nie zagrażające życiu i zdrowiu, pod warunkiem właściwego opatrzenia rany (rys. 52). Tkanka mózgowa może natomiast ulec poważnemu uszko­dzeniu bez widocznych objawów uszkodzenia skóry głowy czy pokrywy czaszki. Krwawienie lub wyciekanie surowiczo-krwis-tej wydzieliny z nosa lub ucha sugeruje, że zaistniało bezpośrednie połączenie między ja­mą czaszki a uchem środkowym bądź też za­tokami, a więc można podejrzewać złamanie podstawy czaszki, czyli ciężkie uszkodzenie ciała. W każdym przypadku dużą uwagę należy przy­wiązywać do chwilowej nawet utraty przy­tomności przez chorego, gdyż nawet trwająca ilka sekund utrata świadomości w czasie zy też bezpośrednio po wypadku, wskazuje a wstrząśnienie mózgu. Późniejsza utrata rzytomności sugeruje krwotok nadoponowy. tanowi temu towarzyszy zwykle rozszerze- le jednej ze źrenic i wymioty. Rannego w głowę należy położyć na plecach głową lekko uniesioną nad poziom serca zapewnić mu całkowity spokój. Ranę trzeba zakryć jałowym opatrunkiem, zaś na ranę krwa- wiącą wywrzeć ucisk (jeśli nie ma objawów wgniecenia kości czaszki). Jeżeli w ranie tkwi ostry przedmiot, np. kawałek blachy itp., lub wydobywa się na zewnątrz tkanka mózgowa nie wolno niczego odkażać ani też usuwać przedmiotu raniącego, lecz zakryć jedynie ranę jałowym opatrunkiem. Chorego należy trzymać w cieple i%apewnić mu dostęp świeżego powietrza. Jeżeli wystę- puje krwawienie do jamy ustnej lub wymioty, rannego należy odwrócić na bok. Czynność tę' musi wykonywać kilka osób. Rannego trzeba obracać „w całości", przykładając bacz- ną uwagę do utrzymywania wyprostowanego kręgosłupa. Chory leżący na boku musi mieć podpartą głowę. Jeśli z uszu lub z nosa wycieka krew lub płyn surowiczy, co dowodzi uszkodzenia opon mózgowych (najczęściej w złamaniach pod-, stawy czaszki), nie wolno wycierać ranne­ mu, ani uszu, ani nosa, a jedynie zakryć je luźno jałowymi gazikami. Gaziki trzeba zmie- iać po nasiąknięciu, gdyż w przeciwnym razie naraża się rannego na wstępujące zaka- q 9LI Rys. 52. Opatrywanie twarzy i głowy: a), b), c), d) za pomocą jednej chusty trójkątnej, e) za pomocą dwóch chust, f), g), h), i) za pomocą jednego bandaża, j), k) za pomocą dwóch bandaży, I) opatrunek nosa zenie opon mózgowo-rdzeniowych. Wyciek płynu zazwyczaj ustaje samoistnie po pewnym czasie Zranienia twarzoczaszki — jamy ustnej i żuchwy doprowadzają w miarę narastania obrzęku, (mniej więcej po upływie godziny) do nie- drożności dróg oddechowych. Dlatego ni należy mocno obandażowywać zranień szczę ki dolnej, jamy ustnej lub gardła, gdyż moż to w miarę narastania obrzęku, odciąć prze pływ powietrza. Poszkodowany z uszkodzeniem czaszki po winien być transportowany w pozycji leżącej na plecach. Wskazane jest nieznaczne unie sienie wezgłowia noszy, w celu zmniejszenia groźby obrzęku mózgu. Jeśli ranny doznał ciężkiego uszkodzenia twarzoczaszki, wówczas transportuje się go na boku (lub na brzuchu). Ponieważ następstwem urazu głowy mogą być drgawki lub pobudzenie ruchowe, chorego trzeba przywiązać pasami do noszy (w oko licy barków, miednicy i kolan). Ciężkim urazom głowy towarzyszą często uszkodzenia kręgosłupa szyjnego. Z tego względu wskazane jest przy udzielaniu pier wszej pomocy obłożenie głowy po bokach woreczkami z piaskiem, aby zapobiec niepo żądanym ruchom głowy.